Όρος παράλληλος με την γενοκτονία, η οικοκτονία αναφέρεται στην μεγάλης κλίμακας καταστροφή του περιβάλλοντος ως αποτέλεσμα ανθρώπινης ενέργειας και με γνώση ότι οι ενέργειες αυτές θα έχουν μακροπρόθεσμες και καταστροφικές συνέπειες. Παρότι η γενοκτονία έχει αναγνωριστεί και οριστεί από το διεθνές δίκαιο ως συστηματική δίωξη με απώτερο σκοπό τον αφανισμό, το νομικό πλαίσιο για την οικοκτονία δεν είναι ακόμη αρκούντως στιβαρό, με τον όρο να περιλαμβάνει την εκούσια αλλά και την ακούσια καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος.
Σήμερα, η οικοκτονία δεν αναγνωρίζεται ως έγκλημα από το καταστατικό της Ρώμης, και δεν συνδέεται με συγκεκριμένες πράξεις κάτι που καθιστά την συζήτηση ακόμη πιο σύνθετη, περιλαμβάνεται ωστόσο στα νομικά συστήματα ποικίλων χωρών.
Το 1973 κατατέθηκε στον ΟΗΕ το πρώτο draft Ecocide Convention από τους Falk και Lifton, συζητώντας την σημασία του κινήτρου στην αναγνώριση του όρου. Ένα χρόνο πριν, το 1972 ο ΟΗΕ αναγνώρισε την συνθήκη για την απαγόρευση στρατιωτικού και άλλων περιβαλλοντικά αλλιωτικών πρακτικών, ενώ το 1978 σειρά χωρών -Αυστρία, Πολωνία, Ρουμανία- ζήτησαν από το διεθνές δικαστήριο την αναγνώριση της οικοκτονίας ως έγκλημα. Την ίδια χρονιά ο ειδικός rapporteur για την αποτροπή της διάκρισης και προστασίας των μειονοτήτων, συνέδεσε την οικοκτονία με την πολιτισμική γενοκτονία. Το ντιμπέιτ συνεχίζεται ακόμη και σήμερα με τους επικριτές του όρου να επιμένουν ότι ο αυθαίρετος ορισμός, η δύσκολη διάκριση μεταξύ παράπλευρες απωλειών και εκούσιας περιβαλλοντικής καταστροφής καθώς και το γεγονός ότι μεγάλης κλίμακας περιβαλλοντικές καταστροφές συμβαίνουν και σε καιρώ ειρήνης (βιομηχανικές δραστηριότητες) καθιστούν την συμπερίληψη του όρου στο διεθνές δίκαιο δύσκολη.
Μια πιο σύνθετη συζήτηση…
Την στιγμή που οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία αντιστέκονταν στην συμπερίληψη της οικοκτονίας στο καταστατικό της Ρώμης, οι Φίτζι, Τουβαλού, Τόνγκα, Βαναουτάτου, και άλλες χώρες του καθ ημάς αναπτυσσόμενου κόσμου, ζητούν εδώ και δεκαετίες την ποινικοποίηση της οικοκτονίας και την αναγνώρισή της ως στρατηγική πολέμου. Παράλληλα, χώρες όπως η Ρωσία, η Μολδαβία, η Ουκρανία, το Αζερμπαϊτζάν, το Καζακστάν και το Κιργιστάν έχουν υιοθετήσει νομοθεσίες για την οικοκτονία ήδη από την δεκαετία του 1990. Οφείλουμε βέβαια να πούμε ότι η αναγνώριση του όρου και η έμπρακτη εφαρμογή ενός πλαισίου είναι δύο ξεχωριστές συζητήσεις- παράδειγμα αποτελεί η Ρωσία που παρότι ήταν από τις πρώτες χώρες που υιοθέτησε τον όρο, σήμερα κατηγορείται για εγκλήματα οικοκτονίας στην Κριμαία.
Στην πραγματικότητα η οικοκτονία ως όπλο πολέμου και η σύνδεσή της με την γενοκτονία και την αποικιοκρατία είναι πολύ βαθύτερη, καθώς η εξάρτηση του ανθρώπου από το φυσικό περιβάλλον είναι αδιαμφισβήτητη
Η ετυμολογική ανάλυση της λέξης οικοκτονία, ως καταστροφή του οίκου, μας βοηθάει να κατανοήσουμε το αίτημα να συνδεθεί η καταστροφή του περιβάλλοντος με τον πολιτισμό και τις ανθρώπινες κοινωνίες. Το επιχείρημα αυτό φυσικά εντείνεται αν ληφθεί υπόψιν το φυσικό δικαίωμα του ανθρώπου σε ένα υγιές περιβάλλον (Συνθήκη της Στοκχόλμης), και αν ιδωθεί η καταστροφή του περιβάλλοντος ως τρόπος απαλοτροίωσης αυτού του δικαιώματος. Πολλοί ερευνητές αλλά κυρίως ιθαγενείς ομάδες ανα τον κόσμο έχουν μιλήσει για την οικοκτονία ως όπλο επιβολής πολέμου και αποικιοκρατίας, καθώς καταστρέφοντας το φυσικό τοπίο ο επιτιθέμενος την καθιστά αβίωτη για το θύμα.
Οι Crook και Short (2014) μιλούν για την οικολογικά προκαλούμενη γενοκτονία, όταν η στοχευμένη καταστροφή του φυσικού τοπίου, η θανάτωση ζώων και φυτών, καταδυναστεύουν την επιβίωση και αντίσταση ιθαγενών.
“Η κουλτούρα είναι το κλειδί της συλλογικής μνήμης και κάθε ξεχωριστή πολιτισμική ομάδα είναι ένα γένος που δικαιούται προστασία. Είναι αυτή η κουλτούρα που βάζει το “γένος” στην “γενοκτονία”. Η κοινωνική ομάδα είναι οργανική, με βιολογικά, πολιτισμικά, κοινωνικά, οικονομικά επίπεδα, τα οποία συμβιωτικά αλληλοεξαρτώνται. Κάθε επίθεση σε οποιοδήποτε πεδίο απειλεί τα θεμέλια της ομάδας και μπορεί να οδηγήσει στον κοινωνικό θάνατο” – Raphael Lemkin, στον οποίο αποδίδεται η εισαγωγή του όρου γενοκτονία.
Αν η γενοκτονία έχει στον πυρήνα της τον αφανισμό με βάση την κουλτούρα, τον πολιτισμό, γνωρίζοντας σήμερα ότι σε πολλές ιθαγενείς κοσμολογίες η φύση είναι το κέντρο του πολιτισμού, καταλαβαίνουμε γιατί οι έννοιες της οικοκτονίας και της γενοκτονίας συνδέονται.
Άλλοι ερευνητές μιλούν για αυτές τις τεχνικές με όρους επιβαλόμενης πείνας και στρατηγικών αφανισμού.
Στην Βραζιλία επί θητείας του προέδρου Μπολσοναρο, η χωρίς προηγούμενο επίθεση σε ιθαγενείς πληθυσμούς του Αμαζονίου πήρε σαφείς όρους οικοκτονίας, καθώς προκειμένου να εξαπλωθεί η εκμετάλλευση του δάσους, κυνηγήθηκαν και απειλήθηκαν ιθαγενείς προστάτες της γης, αποποινικοποιήθηκε η επέλαση σε ιθαγενή εδάφη και καταγράφηκαν πολυάριθμα περιστατικά αστυνομικής και στρατιωτικής βίας.
Μπάνερ από διαμαρτυρία εναντίον των πολιτικών του Μπολσονάρο στην Βραζιλία.
Ομάδες φυλετικών μειονοτήτων και ιθαγενών, μιλούν επίσης για τον όρο του περιβαλλοντικού ρατσισμού, έννοια συγγενική της οικοκτονίας, αναγνωρίζοντας την συστημική και μακροχρόνια έκθεση των πληθυσμών αυτών σε περιβαλλοντικά δεινά και κινδύνους. Παραδείγματα αυτού βλέπουμε ανα τον κόσμο, με χώρους απόθεσης τοξικών αποβλήτων, αγωγούς, εργαστάσια, σκουπιδότοπους, λατομεία και περιοχές εξόρυξεων να βρίσκονται κατα πλειοψηφία κοντά σε περιοχές κατοικημένες από αυτές τις ομάδες, η με την τάση να αποστέλλονται σκουπίδια και παλιά αυτοκίνητα από την Ευρώπη στον τρίτο κόσμο.
Είναι αυτή συνθήκη αποτέλεσμα συστημικού ρατσισμού και ανισοτήτων, μια οργανωμένη στρατηγική δίωξης και καταδυνάστευσης, ή και τα δύο;
H οικοκτονία ως όπλο πολέμου
“Ο πόλεμος γενικά τα καταστρέφει όλα. Στην Γάζα οι άνθρωποι είναι εκτεθειμένοι σε επιπρόσθετους κινδύνους από την ρύπανση. Δηλαδή η καταστροφή όλων όσων χρειάζεται ένας πληθυσμός για να ζήσει”- Wim Zwijnenburg, PAX
Και φυσικά τίθεται το ζήτημα της οικοκτονίας ως όπλο πολέμου και στρατηγικής εξόντωσης. Κατά τη διάρκεια του πολέμου των ΗΠΑ στο Βιετνάμ, καταγγέλθηκε για πρώτη φορά η οικοκτονία ως όπλο πολέμου, με τον αμερικανικό στρατό να χρησιμοποιεί περιβαλλοντικά καταστροφικές τεχνολογίες για την διάλυση του περάσματος Ho Chi Minh, που εξασφάλιζε την μετακίνηση ανθρώπων και πόρων προς τον νότο. Στις τεχνολογίες αυτές περιλαμβάνονται η ευρεία χρήση ζιζανιοκτόνων (Operation Ranch hand) και τεχνολογικά η παραγόμενη βροχή (Operation Popeye) ώστε να καταστρέφονται τα φυσικά καλύματα εντός του δαιδαλώδους περάσματος. Κατά την διάρκεια του πολέμου, οι ΗΠΑ ψέκασαν πάνω από 80 εκατομμύρια λίτρα Agent Orange, του τοξικού ζιζανιοκτόνου, στο οποίο εκτέθηκαν πάνω από 4.8 εκατομμύρια άνθρωποι στο Βιετνάμ, ενώ έκτοτε έχουν καταγραφεί πάνω από 400,000 επιβεβαιωμένοι θάνατοι αλλά και πλήθος ασθενειών όπως καρκίνοι, αυτοάνοσα, νευρολογικές ασθένειες και δυσμορφίες, με τους ειδικούς να δηλώνουν ότι ως και 12 γενιές ανθρώπων θα βρεθούν επηρεασμένες από την έκθεση στο χημικό.
Αμερικανικό αεροσκάφος ψεκάζοντας Agent Orange στο Βιετνάμ.
Σύμφωνα με την Guardian, από τις 7 Οκτώβρη, και χωρίς να προσμετρώνται οι δεκαετίες πίεσης, απαλλοτρίωσης, επιβαλλόμενης μετακίνησης και ελέγχου πόρων όπως το νερό στην λωρίδα της Γάζας, έχει καταστραφεί το 48% των δέντρων και των σπαρτών, ενώ οι φυσικές πηγές νερού έχουν ανεπανόρθωτα ρυπανθεί καθιστώντας το φυσικό τοπίο αβίωτο. Παράλληλα βλέπουμε την άνευ προηγουμένου εκτεταμένη χρήση βομβών – η έκταση της οποίας μπορεί να συγκριθεί μόνο με τον πόλεμο στο Βιετνάμ και έχει κατακριθεί από τι διεθνές δίκαιο για το δυσανάλογο του αριθμού τους προς την βομβαρδισμένη έκταση και το αδιάκριτο του χαρακτήρα τους- που έχουν αφήσει πάνω από 22.5 εκατομμύρια τόνους αποβλήτων στο έδαφος και πάνω 281,000 τόνους διοξειδίου του άνθρακα, και λευκού φωσφόρου- που εκτός από παραβίαση του διεθνούς δικαίου- μπορεί σύμφωνα με έρευνες να παραμείνει αναλλοίωτος για δεκαετίες μόλις απορροφηθεί από το έδαφος. Ήδη από τον Οκτώβρη οι υπόγειες σήραγγες που εξασφαλίζουν νερό στην Γάζα βομβαρδίστηκαν και άλλες πλημμυρίστηκαν με θαλασσινό νερό, με το 95% των παλαιστινίων να μην έχουν σήμερα πρόσβαση σε καθαρό νερό. Ο στοχευμένος δε βομβαρδισμός στρατηγικών υποδομών -όπως εργοστάσια και νοσοκομεία- αποτελεί έναν επιπρόσθετο οικολογικό κίνδυνο, λόγω της διοχέτευσης επικίνδυνων χημικών και αποβλήτων που βρίσκονται εντός τέτοιων κτιρίων, στο φυσικό περιβάλλον.
“Η έκταση και η μακροπρόθεσμη συνέπεια της καταστροφής έχουν οδηγήσει στο αίτημα να ερευνηθεί (η δράση του Ισραήλ στην Γάζα) ως έγκλημα πολέμου και να κατηγοριοποιηθεί ως οικοκτονία, όρος που περιλαμβάνει την καταστροφή του περιβάλλοντος από ηθελημένες οι αμελείς πράξεις”- The Guardian
Σύμφωνα με το Παλαιστινιακό δίκτυο περιβαλλοντικών ΜΚΟ η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος στην Γάζα είναι ένα προϊόν οικοκτονίας, καθώς έχει αμετάκλητα καταστρέψει την κτηνοτροφία, τις καλλιέργειες και το θαλάσσιο οικοσύστημα της χώρας.
Τα άκλαφτα θύματα του πολέμου
Υπάρχει τέλος ένα κομμάτι της συζήτησης για τον πόλεμο, την οικοκτονία και την κλιματική καταστροφή που σπανίως ονομάζεται ή αποζημιώνεται. Αφορά τα εκατομμύρια μη ανθρώπινα θύματα των πολέμων, τα ζώα, άγρια και οικόσιτα που εγκαταλείπονται, λιμοκτονούν, θανατώνονται, ή χρησιμοποιούνται.
Τα ζώα χρησιμοποιήθηκαν σε όλη την ανθρώπινη ιστορία ως όπλα στον πόλεμο, γινόμενα παράλληλα θύτες και θύματα ενός πολέμου που δεν τα αφορά. Από την επέλαση των ελεφάντων στον στρατό του Αννίβα στο σήμερα, ελέφαντες, βουβάλια, άλογα, σκυλιά και πουλιά έχουν χρησιμοποιηθεί εκτεταμένα. Στον 1ο παγκόσμιο πόλεμο υπολογίζεται ότι “πολέμησαν” πάνω από 16 εκατομμύρια ζώα. Από τα 5.000 σκυλιά που “υπηρέτησαν” στο Βιετνάμ, μόνο 150 γύρισαν στις ΗΠΑ, με όσα δεν πέθαναν στην σύρραξη να εγκαταλείπονται. Ακόμη και σήμερα ο αμερικανικός στρατός δέχεται κριτική για την εκτεταμένη κακοποίηση ζώων στα πλαίσια της πολεμική εκπαίδευσης, με γραφικά παραδείγματα να περιλαμβάνουν πυροβολισμούς, χρήση ζώων για τεστ σε νάρκες αλλά και την χρήση ζωντανών ζώων, χωρίς αναισθησία, για εκπαίδευση σε πρώτες βοήθειες. Από το 1960 ο αμερικανικός στρατός εκπαιδεύει και χρησιμοποιεί επίσης δελφίνια, με παραδείγματα στον πόλεμο του Βιετνάμ και του Ιράκ, για τον εντοπισμό ναρκών, αντίπαλων δυτών και όπλων και την περιφρούρηση, μια πρακτική που έχει κατακριθεί από διεθνείς οργανώσεις λόγω της βίαιης εκπαίδευσης – στα δελφίνια επιβάλλεται το φίμωτρο, εξωραϊστικά ονομαζόμενο anti foraging device που τα αποτρέπει από το να βρουν μόνα τους τροφή-, της επίπτωσης στο άγριο οικοσύστημα και της χρήσης βίας. Σύμφωνα με την PETA, ο αμερικανικός στρατός έχει κατακριθεί για πολλαπλές παραβάσεις του Animal Welfare Act για την χρήση ζώων αλλά οι πρακτικές ακόμη παραμένουν.
Φάλαινα μπελούγκα εκπαιδευμένη από το αμερικανικό ναυτικό να εντοπίζει όπλα και νάρκες.
Το ΙDF έχει δεχθεί κριτικές από την διεθνή κοινότητα για την εκτεταμένη χρήση σκύλων σε πολεμικές επιδρομές, με ακραία περιστατικά βίας να καταγράφονται. Σύμφωνα με την New York Times σκύλοι χρησιμοποιούνται ως όπλο τρομοκρατίας, κατά μέτωπο επίθεσης και βιασμών, με το περιστατικό επίθεσης σκύλων του στρατού σε παλαιστίνιο με σύνδρομο down να έχει κάνει τις τελευταίες μέρες τον γύρο των social media.
Σήμερα, ποντίκια χρησιμοποιούνται για τον εντοπισμό ναρκών σε ναρκοπέδια, μέλισσες εκπαιδεύονται στο να εντοπίζουν νάρκες, καμήλες και άλογα χρησιμοποιούνται για στρατιωτικές μεταφορές, κατσίκες και γουρούνια γίνονται τα θύματα εκπαίδευσης πρώτων βοηθειών.
Τα θύματα καταγραφόμενα ως, στην καλύτερη περίπτωση, ως “παράπλευρες απώλειες” είναι αναρίθμητα. Ζώα σε φάρμες, εργοστάσια παραγωγής, ζωολογικούς κήπους, εργαστήρια, ενυδρεία και καταφύγια άγριων ζώων πέφτουν θύματα αδιάκριτα. Αν δεν θανατωθούν άμεσα από βομβαρδισμούς και ένοπλες επιθέσεις, τα εξαρτημένα αυτά από τον άνθρωπο ζώα εγκαταλείπονται. Στον ζωολογικό κήπο της Γάζας, πάνω από το 90% των ζώων είναι σήμερα νεκρά, καθώς μετά τους βομβαρδισμούς, το IDF απαγόρεψε για πάνω από 3 εβδομάδες την επιστροφή των εργαζόμενων στο πάρκο, σύμφωνα με το Al JAzeera, με αποτέλεσμα μεγάλος αριθμός ζώων να λιμοκτονήσει.
Σε αυτά προστίθενται τα χιλιάδες άγρια ζώα και έμμεσα θύματα, που υποφέρουν από την καταστροφή του φυσικού τοπίου με βομβαρδισμούς, φωτιές, νάρκες, τοξικά απόβλητα αλλά και την αδυναμία εύρεσης τροφής.
Νεκρά υποσιτισμένα ζώα στον ζωολογικό κήπος της Γάζας.
Λόγω ανθρωποκεντρισμού, σπισισμού και εκτεταμένης έκθεσης, είμαστε σήμερα τόσο συνηθισμένοι και απευαισθητοποιημένοι στον θάνατο των ζώων γενικα, πόσο δε μάλλον σε έναν πόλεμο. Δεν χρειάζεται να κοιτάξει κανείς τα ρεπορτάζ των πολεμικών ανταποκριτών. Καθημερινά που εικόνες αλόγων που πέφτουν η τραυματίζονται σε σειρές και ταινίες εποχής μας φαίνονται κανονικές και σπανίως μας σοκάρουν ή μας κάνουν να αναρωτηθούμε για τα εκατομμύρια ζώα που έχουν βρει τραγικό θάνατο σε περιόδους πολέμου.
Ο διεθνής νόμος σήμερα παραμένει σκληρά ανθρωποκεντρικός. Παρότι τα δικαιώματα των ζώων αναγνωρίζονται από πολλά νομικά πλαίσια, εν καιρώ πολέμου αυτά αναστέλλονται. Τα ζώα καταλογίζονται είτε στην ατομική ιδιοκτησία που χάνεται είτε στο “οικοσύστημα” που καταστρέφεται, αποτρέποντας έτσι την συζήτηση για δεσμευτικές πολιτικές προστασίας τους και εν καιρώ πολέμου. Φυσικά και η συζήτηση αυτή παραμένει σύνθετη: αν εκατομμύρια ζώα θανατώνονται καθημερινά σε καιρώ ειρήνης, γιατί να υπάρχει ένα νομοθετικό πλαίσιο προστασίας τους σε καιρώ πολέμου; Παρότι το ερώτημα αυτό παραμένει εύλογο, θα έπρεπε να λειτουργεί ως καταλύτης για την βελτίωσης της προστασίας των ζώων γενικά, όχι αποδοχής μιας προβληματικής συνθήκης. Άλλωστε ο πόλεμος διεξάγεται με κανόνες που θεωρητικά προστατεύουν και τα ανθρώπινα δικαιώματα (jus ad bello, jus in bello) κάτι που θα μπορούσε και θα όφειλε να επεκταθεί και στο φυσικό περιβάλλον και τα ζώα.
Η συζήτηση για την οικοκτονία αποδεικνύεται σύνθετη και πολυεπίπεδη και μας καλεί να δούμε τον πόλεμο και την καταστροφή με όρους ολιστικούς πέραν του ανθρώπινου πρίσματος. Η εξάρτηση, υλική και πολιτιστική, του ανθρώπου από την φύση, η καταστροφή του περιβάλλοντος με στόχο την ανθρώπινη εξαθλίωση, η περιβαλλοντική καταστροφή και τα δικαιώματα των ζώων είναι μερικές από τις πτυχές αυτής της συζήτησης. Μιας συζήτησης παραγόμενης από τον εγωκεντρισμό της ανθρώπινης συνθήκης.
Όπως μας θυμίζει και ο Steinberg:
“Κάθε πόλεμος είναι ένα σύμπτωμα της αποτυχίας του ανθρώπου ως νοήμον ζώο”
Οργανώσεις/Call for action:
https://www.stopecocide.earth/
https://www.stopecocide.earth/
https://www.endecocide.org/en/
Βιβλιογραφία:
https://www.iucn.org/news/world-commission-environmental-law/202110/right-a-healthy-environment
https://ejatlas.org/conflict/exposure-to-agent-orange
https://prismreports.org/2024/06/05/dont-ignore-israel-ecocide/
https://verfassungsblog.de/israel-war-gaza-ecocide-environment/
https://edition.cnn.com/gaza-israel-big-bombs/index.html
https://www.peta.org/blog/dolphins-bees-goats-and-others-animals-you-didnt-know-suffer-in-war/
https://international-review.icrc.org/articles/animals-in-war-at-the-vanishing-point-of-international-humanitarian-law-919 ( TW σκληρές εικόνες)
https://www.animal-ethics.org/animals-and-war/
https://www.animalaid.org.uk/wp-content/uploads/2016/11/waranimals.pdf ( TW σκληρές περιγραφές)
Σας άρεσε το άρθρο; Μοιραστείτε το!
