Οι συνεχόμενες ζεστές και ηλιόλουστες μέρες του χειμώνα έχει επικρατήσει να τις ονομάζουμε Αλκυονίδες μέρες.
Συγκεκριμένα η φράση αυτή εμφανίζεται στους Όρνιθες του Αριστοφάνη, για να περιγράψει μια περίοδο ηρεμίας, και σχετίζεται με τον μύθο της Αλκυόνης ή των Αλκυονίδων. Πόση αλήθεια όμως κρύβει ο μύθος αυτός;
Ο Μύθος της Αλκυόνης και των Αλκυονίδων
Υπάρχουν δύο εκδοχές σχετικά με τον προέλευση της φράσης ‘’Αλκυονίδες μέρες’’. Η πρώτη σχετίζεται με τον μύθο της Αλκυόνης, και η δεύτερη με τις Αλκυονίδες. Σύμφωνα με το αρχαίο λογοτεχνικό έργο ‘’Η Βιβλιοθήκη του Απολλοδώρου’’, η Αλκυόνη παντρεύτηκε τον Κύηκα και για να εκδηλώσουν την αγάπη τους παρομοίαζαν ο ένας τον άλλον με τον Δία και την Ήρα. Αυτό φυσικά αποτέλεσε ύβρις προς τους θεούς, που τους μετέτρεψαν σε πουλιά, τον Κύηκα σε θαλασσοπούλι, πιθανόν σε γλάρο, και την Αλκυόνη στο ομώνυμο πουλί. Στην εκδοχή του Οβιδίου και του Ύγινου η Αλκυόνη ήταν κόρη του Αίολου. Ο Κήυκας δεν άκουσε τις συμβουλές της Αλκυόνης να μην ταξιδέψει και έτσι πνίγηκε σε μια θαλασσοταραχή. Οι θεοί έπειτα τους μετέτρεψαν σε πουλιά από οίκτο. Αντίστοιχα, η άλλη πιθανή προέλευση της φράσης σχετίζεται με τον μύθο των επτά αδερφών, τις Αλκυονίδες. Οι Αλκυονίδες ήταν κόρες του Γίγαντα Αλκυονέα που μετά το φόνο του πατέρα τους σκοτώθηκαν πηδώντας στη θάλασσα. Η Αμφιτρίτη τις μετέτρεψε έπειτα στα πουλιά αλκυόνες.
Και οι δύο αυτοί μύθοι, της Αλκυόνης και των Αλκυονίδων, οδήγησαν στην φράση ‘’αλκυονίδες μέρες’’. Και στους δύο μύθους οι θεοί για να βοηθήσουν τις αλκυόνες να αναπαραχθούν τον χειμώνα, τους παραχωρούν 14 ημέρες καλοκαιρίας. Αυτό αναφέρει και ο Αριστοτέλης στο Περί ζώων ιστοριών, που τονίζει μάλιστα πως οι αλκυονίδες μέρες συμβαίνουν πάντα στην Σικελία. Αλλά και ο Λουκιανός, (Αλκυών ή περί μεταμορφώσεως) τονίζει ότι οι άνεμοι κοπάζουν εκείνο το διάστημα και η θάλασσα είναι σαν καθρέφτης. Αυτές οι μέρες συνδέονται κατά την αρχαιότητα και με το ηλιοστάσιο του Δεκεμβρίου ως και την περίοδο επώασης των αλκυονίδων τον Ιανουάριο.
Γιατί οι αρχαίοι επέλεξαν το πτηνό αλκυόνη; Και είναι όντως οι αλκυονίδες μέρες ένα καιρικό φαινόμενο που συμβαίνει και σήμερα;
Το πτηνό αλκυόνη
Η αλκυόνη (Alcedo atthis) είναι ένα γνωστό πουλί στην Ελλάδα, που λέγεται και ψαροπούλι ή θαλασσοπούλι. Το σώμα της είναι μικρό σε σχέση με τα φτερά της, έχει λεπτά και κοντά πόδια, ενώ χαρακτηριστικό είναι και το μακρύ ράμφος της. Το πτέρωμα της έχει μεταλλικό γαλάζιο χρώμα στο επάνω μέρος του, όπως και τα φτερά της, και έχει πυρόξανθο χρώμα στο κάτω μέρος του σώματός της, με μια λευκή κηλίδα στο λαιμό. Την συναντάμε κυρίως σε υγροβιότοπους και παραθαλάσσιες περιοχές, ενώ φωλιάζει στις πλαγιές κοντά στο νερό, φτιάχνοντας μια σήραγγα μέσα στο έδαφος. Τρέφεται συνήθως με μικρά ψάρια, μαλάκια και κάποια αρθρόποδα. Η αλκυόνη έχει εντυπωσιακές εξελικτικές ικανότητές για να πιάσει τη λεία της. Μπορεί να πετάει επιτόπου στο ίδιο σημείο πάνω από το νερό, σε ύψος 12 με 15 μέτρα για να εντοπίσει την τροφή της, χωρίς να χρησιμοποιεί τα ρεύματα του αέρα. Έπειτα, βουτά με μεγάλη ταχύτητα και χάρη στο μακρύ και δυνατό της ράμφος καταφέρνει να πιάσει τη λεία της. Γι’ αυτό είναι γνωστή και ως ‘’μπλε βέλος’’ των υγροτόπων.
Η αλκυόνη ζει στην Ελλάδα, στην Νότια Ευρώπη, στην Ινδία και στην Κίνα όλο το χρόνο. Κατά τους χειμερινούς μήνες όμως άλλες αλκυόνες που γεννήθηκαν βορειότερα μεταναστεύον σε νοτιότερες περιοχές. Επειδή, λοιπόν, είναι πιο πολλές, είναι πιο πιθανό να συναντήσουμε μια αλκυόνη στην Ελλάδα το χειμώνα. Αντίθετα με την μυθολογία, η αλκυόνη, όπως και τα περισσότερα πουλιά, ζευγαρώνει και αναπαράγεται την άνοιξη, και γεννά 5 με 7 αυγά.
Γνωρίζουμε μάλιστα ότι οι αλκυονίδες μέρες συνέβαινε ήδη από την αρχαιότητα, όχι μόνο μέσα από τους μύθους, αλλά και χάρει σε αναφορές στις τραγωδίες που μας έχουν μείνει. Βέβαια, οι τραγωδίες έχουν πολλά μυθολογικά στοιχεία, ωστόσο η αρχαιολογία επιβεβαιώνει την ύπαρξη των αλκυονίδων ημερών κατά την κλασσική αρχαιότητα. Συγκεκριμένα, τα Λήναια ήταν μια εορτή προς τιμή του Διόνυσου που γινόταν περίπου το διάστημα των σημερινών μηνών Δεκεμβρίου-Ιανουαρίου. Κατά το διάστημα αυτό γινόταν δραματικοί και ποιητικοί αγώνες στο θέατρο της πόλης -που ήταν φυσικά εξωτερικοί χώροι. Συνεπώς, οι αλκυονίδες μέρες, οι λίγες μέρες καλοκαιρίας κάποιων περιοχών της Μεσογείου μέσα στην καρδιά του χειμώνα, είναι ένα μετεωρολογικό φαινόμενο που έχει καταγραφεί ήδη εδώ και δύο χιλιάδες πεντακόσια χρόνια!
Είναι εντυπωσιακό πως οι αρχαίοι Έλληνες, συνδυάζοντας τις παρατηρήσεις του καιρού και τις
γνώσεις τους για το ζωικό βασίλειο, συνέδεσαν το φαινόμενο αυτό με την αλκυόνη. Είναι εύκολο να καταλάβουμε πως η αλκυόνη, με το ιδιαίτερο επιτόπιο πέταγμά της, που φωλιάζει κοντά στο νερό, θα μπορούσε να επωφεληθεί από απάνεμες μέρες. Οι αρχαίοι όμως, βλέποντας πιθανώς τον αριθμό τους να αυξάνεται το χειμώνα λόγω της μεταναστεύσεις βορειότερων ατόμων, θεώρησαν πως τότε αναπαράγεται το είδος. Και έτσι, προέκυψε η -όχι και τόσο λάθος- μυθοπλασία γύρω από τις αλκυονίδες μέρες.
Η πραγματικότητα
Παρόλο που η αλκυόνη δεν αναπαράγεται τον χειμώνα όπως επικράτησε μέσα από την
μυθολογία, κάθε χρόνο εμφανίζονται ακόμα και σήμερα οι αλκυονίδες μέρες! Οι λίγες μέρες
καλοκαιρίας που παρουσιάζονται το χειμώνα και παρατηρήθηκαν από τους αρχαίους Έλληνες,
οφείλονται σε ένα μετεωρολογικό φαινόμενο. Κατά τους χειμερινούς μήνες, επειδή επικρατούν ψυχροί άνεμοι με υψηλή ατμοσφαιρική πίεση στην κεντρική Ευρώπη, δημιουργείται ένα σύστημα αντικυκλώνα, ‘’παγιδεύονται’’ δηλαδή οι θερμές μάζες στο ίδιο σημείο στην κεντρική και ανατολική Μεσόγειο. Αυτό συμβαίνει συνήθως την περίοδο ανάμεσα στα μέση του Δεκεμβρίου ως και τα μέσα Φεβρουαρίου, όπου για περίπου 10 μέρες ο καιρός είναι ηλιόλουστος, με μέτριες θερμοκρασίες και ελάχιστους ανέμους. Το καιρικό αυτό φαινόμενο λοιπόν δεν παρατηρείται μόνο στον ελληνικό χώρο, εξού και η αναφορά στη Σικελία κατά τον Αριστοτέλη.
Πηγές:
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BB%CE%BA%CF%85%CF%8C%CE%BD%CE%B7_(%CF%80
%CF%84%CE%B7%CE%BD%CF%8C)
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BB%CE%BA%CF%85%CF%8C%CE%BD%CE%B7_(%CE%BC
%CF%85%CE%B8%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%AF%CE%B1)
astro.planitario.gr/10-poulia-tou-cheimona-apo-tin-elliniki-ornithologiki-etaireia
Schwab, I. R. (2004). Halcyon days. British Journal of Ophthalmology, 88(5), 613–613.
doi:10.1136/bjo.2004.045492
Chronopoulou, C., & Mavrakis, A. (2013). Indications of Stability of Occurrence of Halcyon Days in
the Ancient Greek Drama. In Advances in Meteorology, Climatology and Atmospheric Physics (pp.
403-408). Springer Berlin Heidelberg.
Papadopoulos, A., & Varlas, G. (2020). Weather Systems Affecting the Meteorological Conditions
over the Aegean Sea. The Handbook of Environmental Chemistry.
https://doi.org/10.1007/698_2020_657
Σας άρεσε το άρθρο; Μοιραστείτε το!
