Η προσαρμοστικότητα είναι αδιαμφισβήτητα μια από τις πιο θεμελιακές λειτουργίες ενός οργανισμού, καθώς εξασφαλίζουν την επιβίωση του και την συνέχεια του είδους του. Όποιο φυτό προσαρμόζει τα φύλλα του ώστε να απορροφούν όσες περισσότερες αχτίδες γίνεται στην μάχη της τροπικής ζούγκλας για φως, επιβιώνει, και όποιο παχύφυτο καταφέρνει να συσσωρεύει νερό στον κοντό κορμό του, επιβιώνει στην έρημο.
Πέραν αυτών των θεμελιακών προσαρμογών (structural adaptations) όμως υπάρχει μια άλλη σημαντική στρατηγική συμπεριφορικής προσαρμογής (behavioral adaptation), τόσο βασική που είναι σχεδόν συνώνυμη της επιβίωσης.
Η μετακίνηση.
Η μετακίνηση στην φύση είναι σχεδόν κανόνας και το ζωικό βασίλειο μας προσφέρει μερικά από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα μετανάστευσης ζώων για την εξασφάλιση του είδους τους.
Κάθε χρόνο ακολουθώντας την διαδοχή των εποχών (άλλο ένα παράδειγμα της ζωοδόχου κίνησης της Γης γύρω από τον Ήλιο και τον άξονά της, χωρίς την οποία δε θα υπήρχε ζωή στον πλανήτη), στο Σερενγκέτι της Αφρικής ξεκινά το φαινόμενο της Μεγάλης Μετανάστευσης (Great Wildebeest Migration). Πάνω από 2 εκατομμύρια ζώα (γκνου, ζέβρες και γαζέλες), ακολουθώντας από μνήμης και ενστίκτου προγονικά περάσματα καλύπτουν πάνω από 800 με 1000 χιλιόμετρα, ξεκινώντας από το Νγκορονγκόρο στην Τανζανία, διασχίζοντας όλο το Σερενγκέτι ως το Μασάι Μάρα στην Κένυα, σε αναζήτηση νερού και φαγητού. Ακολουθώντας την κατεύθυνση της βροχής, με μερικές θεωρίες να υποστηρίζουν ακόμα και ότι ακολουθούν τις αστραπές στον ορίζοντα, και θερίζοντας όλο το γρασίδι στο πέρασμά τους, το φαινόμενο αυτό είναι ένα από τα εντυπωσιακότερα θεάματα του ζωικού βασιλείου.
Στον κόσμο της θάλασσας η κίνηση είναι ατέρμονη, με όλα τα θαλάσσια ζώα να χαρακτηρίζονται από το θεμελιώδες ένστικτό τους να μην μένουν ποτέ σε ακινησία.
Η γκρι φάλαινα διανύει μια από τις μεγαλύτερες μεταναστευτικές πορείες καταγεγραμμένες σε θηλαστικά, καλύπτοντας μια απόσταση ως και 14,000 μιλιών. Ο αγαθός γίγαντας περνάει τους καλοκαιρινούς μήνες στον αρκτικό κύκλο εκμεταλλευόμενος την αφθονία σε τροφή. Το ταξίδι ξεκινάει το φθινόπωρο, με τις πρώτες κινήσεις στους πάγους να σηματοδοτούν την στιγμή, και τα ζώα να οδηγούνται από τις έγκυες φάλαινες Νότια, διανύοντας περίπου 75 μίλια τη μέρα. Ως τον Δεκέμβρη οι ομάδες έχουν φτάσει στην Baja California, όπου οι θηλυκές γεννούν τα μωρά τους στα ζεστά και προστατευμένα νερά των κόλπων και τα υπόλοιπα ζώα ζευγαρώνουν. Τους επόμενους μήνες τους περνούν εκεί, θρέφοντας και διδάσκοντας τα μωρά στα προστατευμένα νερά του Νότου, ώσπου τον Απρίλη να ξεκινήσουν το μεγάλο ταξίδι της επιστροφής Βόρεια, πίσω στον αρκτικό κύκλο. Ακολουθώντας μια παρόμοια τακτική οι μεγάπτερες φάλαινες (humpback whale) γίνονται επίσης ορατές στα κρύα νερά του Βόρειου ημισφαιρίου το καλοκαίρι, όπου τρέφονται, και στα ζεστά νερά του Νοτίου Ημισφαιρίου τον χειμώνα, όπου γεννούν και ζευγαρώνουν. Το σπίτι τους είναι στα αλήθεια, όλη η Γη.
Στο βασίλειο του αέρα τέλος η μετακίνηση είναι ο κανόνας και για κανένα πτηνό δεν είναι αυτό πιο αληθινό από την κοινή σταχτάρα (common swift), η οποία διανύει πάνω από 14,000 μίλια κάθε χρόνο , ενώ περνάει σχεδόν όλη της την ζωή στον αέρα, ξεκινώντας από την Νότια Αφρική, διανύοντας 25 χώρες, την Σαχάρα, και την Μεσόγειο για να καταλήξει στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου γεννάει τα αυγά της, καλύπτοντας όλη αυτήν την απόσταση σε μόλις 4 εβδομάδες.
Τρώει, ζευγαρώνει και κοιμάται εν κινήσει, κοιμίζοντας μόνο το ένα ημισφαίριο του εγκεφάλου την φορά, όπως και τα δελφίνια (unihemispheric sleep), σταματώντας μονάχα για να γεννήσει και να φροντίσει τα αυγά της για μόλις λίγες μέρες κάθε χρόνο.
Η μετανάστευση όμως δεν χρειάζεται να είναι μεγάλης κλίμακας για να μας εντυπωσιάσει. Μάλιστα η ίδια η κίνηση είναι τόσο συνώνυμη με την ζωή, που αρκεί να σκεφτούμε τα παραδείγματα των ταξιδιών των σπόρων μερικοί από τους οποίους ταξιδεύουν ως και 30 χιλιόμετρα μακριά, ή των επικονιαστών (Pollinators) όπως οι μέλισσες και τα πουλιά, που δια του ταξιδιού τους επιτρέπουν την ύπαρξη όλων των ειδών τριγύρω τους.
Η κίνηση στην φύση είναι επιβίωση
Και από απαρχής της ιστορίας μας, η κίνηση είναι συνώνυμη και με την ανθρώπινη εξέλιξη.
Πριν από 70,000 με 100,000 χρόνια οι πρόγονοί μας Homo Sapiens ξεκίνησαν να εγκαταλείπουν την Αφρική και να φτάνουν στο βάθος των επόμενων χιλιετιών σε κάθε άκρη της Γης. Αυτή η πρωτογενής μετακίνηση επέτρεψε στον ανθρώπινο πολιτισμό να εξελιχθεί. Παρότι οι αιτίες που οδήγησαν τους Sapiens στο να εγκαταλείψουν την Αφρική δεν είναι καταλυτικές, η επικρατούσα θεωρία αφορά την έλλειψη (ή ίσως κατάχρηση) πόρων που έφερε τους πρώτους αυτούς ανθρώπους σε μια πρωτόγνωρη και καθοριστική συνθήκη: έπρεπε να δουν το πρόβλημα, να το αναλύσουν, να σχεδιάσουν την αντίδρασή τους και να οργανώσουν την φυγή του. Έπειτα έπρεπε να φτάνουν σε νέους τόπους και χρησιμοποιώντας αυτό το καθ’ημάς φύσει ανώτερο μυαλό, να προσαρμοστούν, να βρουν νέες τροφές, νέες τεχνικές επιβίωσης, να εφεύρουν νέες γλώσσες. Από εκεί η ανθρωπότητα εκτοξεύτηκε.
Και φυσικά σε όλο το μήκος της ανθρώπινης ιστορίας, η μετακίνηση παρέμεινε στην φύση μας. Άλλοτε για εξερεύνηση του αγνώστου (που μας έφτασε μέχρι και σε άλλους πλανήτες), άλλοτε για διασκέδαση. Και άλλοτε για επιβίωση. Και παρότι αναγνωρίζουμε την θεμελιώδους σημασία της κίνησης για την ανθρώπινης εξέλιξη, αλλά και για όλα τα είδη γύρω μας, σήμερα περισσότερο από ποτέ οι νομικές έννοιες που ενδύουν την μετακίνησή μας σκληραίνουν και λειτουργούν ως όπλο εναντίων των μετακινούμενων πληθυσμών, των προσφύγων και μεταναστών που ωθούμενοι από το ίδιο ζωτικό ένστικό που μοιραζόμαστε με όλα τα ζώα, μετακινούνται προς την επιβίωση.
Η κλιματική κρίση έχει φέρει περισσότερη κίνηση από ποτέ. Πάγοι μετακινούνται νότια, λόγου του λιώσιμου των παγόβουνων. Άγρια ζώα κινούνται προς τους ανθρώπινους οικισμούς ελλείψει τροφής και άγριου εδάφους (ή σωστότερο να πούμε ότι ανθρώπινοι οικισμοί κινούνται περισσότερο από ποτέ προς άγριες εκτάσεις), με τους ειδικούς να δηλώνουν ότι πάνω από το 50% όλων των ειδών σήμερα εξαναγκάζονται σε μετακίνηση λόγω κλιματικής κρίσης. Η ανθρώπινη τεχνολογία κινείται σε ένα όρια, οδηγώντας σε γεωτρήσεις στα βάθη του ωκεανού, και πιέζοντας για εμπορικά περάσματα στο Βόρειο Πέρασμα.
Και οι κλιμακούμενες κλιματικές αλλαγές και καταστροφές οδηγούν κάθε χρόνο σε όλο και περισσότερους κλιματικούς πρόσφυγες και μετανάστες. Μόλις το 2009 τα Ηνωμένα Έθνη κατέγραψαν 36 εκατομμύρια πρόσφυγες υποκινούμενους από φυσικές καταστροφές, ενώ προειδοποίησαν ότι ως το 2050 πάνω από 200 εκατομμύρια άνθρωποι προβλέπεται να εκτοπιστούν λόγω της περιβαλλοντικής καταστροφής και των συνεπειών της. Η Ύπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες δηλώνει ότι το 98% των κλιματικών μεταναστών και προσφύγων μετακινούνται εντός των ορίων των χωρών τους, με παράδειγμα το 2022 που καταγράφηκαν από 32.6 εκατομμύρια εκτοπισμένοι λόγω φυσικών καταστροφών, βρίσκοντας καταφύγιο σε άλλο σημείο της χώρας τους. Κοιτώντας και τα εγχώρια δεδομένα και έχοντας ήδη δει τις καταστροφικές συνέπειες της κλιματικής κρίσης που θερίζει τα πάντα στο πέρασμά της, η εικόνα ανθρώπων και ζώων να τρέχουν μακριά από ένα πυρωμένο δάσος, στέκεται μάρτυρας της νέας πραγματικότητας που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε καταμέτωπα.
Η κλιματική κρίση βρίσκεται περισσότερο μπροστά μας παρά πίσω μας. Και παρότι η κίνηση και η μετανάστευση είναι κομμάτι του κυριολεκτικού αλλά και συμπεριφορικού DNA μας, καλούμαστε σήμερα να αντιμετωπίσουμε τα αποτελέσματα της επιβεβλημένης μετακίνησης λόγω καταστροφής του περιβάλλοντος και των συνεπειών που αυτή θα φέρει στα ανθρώπινα και φυσικά οικοσυστήματα.
Παρότι η δια της βίας, εξαναγκαστική μετακίνηση καμία σχέση δεν έχει με το ενστικτώδες ταξίδι της φάλαινας ή της σταχτάρας, καλούμαστε περισσότερο από ποτέ να θυμόμαστε, όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με τις ξενοφοβικές μας αντιδραστικές παθογένειες, ότι για χιλιάδες χρόνια η υπερσυνοριακή μετακίνηση ήταν και για τον άνθρωπο, ό,τι και για τα ζώα.
Δεδομένη, αναγκαία και καθοριστική για την εξέλιξη του είδους του.
Αναφορές:
https://www.worldhistory.org/article/1070/early-human-migration/
https://www.serengeti.com/great-migration-africa.php
https://www.oceanicsociety.org/resources/the-gray-whale-migration-in-california-and-beyond/
https://www.fisheries.noaa.gov/species/gray-whale
https://www.fisheries.noaa.gov/species/humpback-whale
https://www.audubon.org/news/the-common-swift-new-record-holder-longest-uninterrupted-flight
https://www.climate-refugees.org/
https://www.unhcr.org/what-we-do/build-better-futures/climate-change-and-displacement
https://education.nationalgeographic.org/resource/environmental-refugee/
https://education.nationalgeographic.org/resource/adaptation-and-survival/
Σας άρεσε το άρθρο; Μοιραστείτε το!